Wyobraź sobie, że wchodzisz do pomieszczenia, w którym nikogo nie znasz. Jeszcze nie zdążyłaś powiedzieć ani słowa, a obecne tam osoby już zaczynają wyrabiać sobie opinię na twój temat. Jedna uzna cię za pewną siebie, druga za sympatyczną, a ktoś inny być może za zdystansowaną lub niedostępną. Na jakiej podstawie? Przecież nie wiedzą, kim jesteś, czym się zajmujesz, jakie masz doświadczenie ani jaki jest twój charakter.
A jednak twój wygląd, mimika, postawa ciała i sposób ubierania się dostarczają im informacji, które ich mózg błyskawicznie interpretuje.
Czy te oceny są sprawiedliwe? Niekoniecznie. Czy zawsze są trafne? Zdecydowanie nie. Ale czy mają znaczenie? Jak najbardziej. Psychologia społeczna od dziesięcioleci bada mechanizmy odpowiedzialne za powstawanie pierwszego wrażenia. Wyniki niektórych eksperymentów są naprawdę zaskakujące.
Wystarczy ułamek sekundy, żeby ktoś wyrobił sobie o tobie opinię
W 2006 roku psychologowie Janine Willis i Alexander Todorov z Uniwersytetu Princeton przeprowadzili serię eksperymentów, których wyniki opublikowano w czasopiśmie Psychological Science. Uczestnikom pokazywano fotografie nieznanych osób przez bardzo krótki czas: 100, 500 lub 1000 milisekund. Następnie proszono ich o ocenę cech takich jak wiarygodność, kompetencja, sympatyczność, atrakcyjność czy agresywność.
Okazało się, że już 100 milisekund, czyli jedna dziesiąta sekundy, wystarczało, aby uczestnicy sformułowali oceny podobne do tych wydawanych po dłuższym oglądaniu twarzy.
Co ciekawe, dodatkowy czas niekoniecznie zmieniał kierunek oceny, ale mógł zwiększać pewność, z jaką uczestnicy ją wyrażali. Czyli im dłużej patrzyli tym z większym przekonaniem pozostawali przy początkowym stanowisku.n
Oczywiście badanie dotyczyło twarzy oglądanych na fotografiach, a nie całego wizerunku człowieka. Pokazuje jednak, jak szybko uruchamiają się nasze mechanizmy oceniania. I tutaj pojawia się zasadniczy problem:
szybkość wydawania opinii nie oznacza jej trafności.
Możemy uznać kogoś za nieprzystępnego, ponieważ ma poważny wyraz twarzy. Za niepewnego siebie, ponieważ unika kontaktu wzrokowego. Za profesjonalnego, ponieważ jego wygląd odpowiada naszym wyobrażeniom o osobie kompetentnej.
Tymczasem poważna mina może wynikać ze zmęczenia, unikanie spojrzenia z nieśmiałości, a eleganckie ubranie nie gwarantuje żadnych kwalifikacji.
Pierwsze wrażenie jest więc przede wszystkim interpretacją, a nie wiedzą o drugim człowieku.
Efekt aureoli, czyli dlaczego wygląd potrafi oszukać nasz mózg
Czy zdarzyło ci się pomyśleć, że ktoś wygląda na osobę inteligentną, sympatyczną albo godną zaufania, chociaż właściwie nic o nim nie wiesz? To może być przykład działania efektu aureoli, nazywanego również efektem halo. Jest to mechanizm psychologiczny, w którym jedna pozytywnie oceniana cecha wpływa na naszą ocenę pozostałych cech danej osoby.
Jednym z najbardziej znanych badań dotyczących tego zjawiska jest eksperyment przeprowadzony w 1972 roku przez Karen Dion, Ellen Berscheid i Elaine Walster, opublikowany w Journal of Personality and Social Psychology pod tytułem “What Is Beautiful Is Good” – To co piękne jest dobre. Badaczki sprawdzały, jak atrakcyjność fizyczna wpływa na przypisywanie ludziom określonych cech osobowości oraz przewidywanie ich życiowych sukcesów. Wyniki pokazały, że osobom uznawanym za atrakcyjne uczestnicy częściej przypisywali społecznie pożądane cechy charakteru i przewidywali dla nich bardziej korzystne scenariusze życiowe.
Innymi słowy, atrakcyjność fizyczna wpływała na ocenę właściwości, których przecież nie można było poznać na podstawie samego zdjęcia. To właśnie stereotyp określany jako what is beautiful is good, czyli przekonanie, że to, co piękne, jest również dobre.
Nie oznacza to, że każda atrakcyjna osoba jest automatycznie oceniana pozytywnie ani że wszyscy ulegamy temu mechanizmowi w takim samym stopniu. Pokazuje jednak, jak łatwo przenosimy wrażenia związane z wyglądem na ocenę osobowości. Co więcej, atrakcyjność nie jest pojęciem całkowicie obiektywnym. Wpływają na nią normy kulturowe, osobiste preferencje i społeczne wyobrażenia o pięknie. Warto o tym pamiętać, zanim uznamy, że ktoś wygląda na osobę, której można zaufać, albo przeciwnie, że nie wzbudza naszego zaufania.
Ubranie jako komunikat. Co mówisz o sobie, zanim zaczniesz mówić?
Przejdźmy teraz do kwestii, która z mojego zawodowego punktu widzenia jest szczególnie interesująca: ubioru.
Wyobraź sobie dwie osoby ubiegające się o to samo stanowisko. Mają podobne doświadczenie, kompetencje i przygotowanie. Jedna przychodzi na spotkanie w starannie dobranym stroju, dopasowanym do charakteru firmy. Druga wybiera ubranie, które w danym środowisku może zostać odebrane jako zbyt swobodne.
Czy obie zostaną ocenione identycznie? Niekoniecznie. I nie jest to wyłącznie przypuszczenie.
W 2020 roku w czasopiśmie Nature Human Behaviour opublikowano badanie zatytułowane „Sygnały statusu ekonomicznego przekazywane przez ubiór wpływają na ocenę kompetencji na podstawie wyglądu twarzy”, przeprowadzone przez naukowców z Uniwersytetu Princeton: Dongwon Oh, Eldara Shafira i Alexandra Todorova.
Badacze postanowili sprawdzić, czy ubranie sugerujące status ekonomiczny wpływa na to, jak oceniamy kompetencje drugiego człowieka. Przeprowadzili dziewięć eksperymentów, w których uczestnikom pokazywano fotografie osób ubranych w stroje kojarzone z wyższym lub niższym statusem ekonomicznym. Następnie proszono ich o ocenę kompetencji przedstawionych osób.
Wyniki były jednoznaczne: te same twarze oceniano jako bardziej kompetentne, gdy towarzyszyły im ubrania sugerujące wyższy status ekonomiczny.
Co szczególnie interesujące, efekt ten utrzymywał się nawet wtedy, gdy uczestników informowano, że ubranie nie ma związku z rzeczywistymi kompetencjami fotografowanej osoby, i proszono ich, aby nie kierowali się nim podczas oceniania. Inaczej mówiąc, nawet świadoma próba ignorowania wyglądu nie zawsze wystarczała, by wyeliminować jego wpływ na ocenę.
To badanie pokazuje coś niezwykle istotnego – możemy przypisywać ludziom określone umiejętności nie na podstawie tego, co wiedzą lub potrafią, ale na podstawie sygnałów społecznych, które odczytujemy z ich ubioru.
Oczywiście nie oznacza to, że drogie ubrania czynią nas bardziej kompetentnymi. Oznacza jedynie, że mogą sprawiać takie wrażenie na innych.
I właśnie tutaj warto oddzielić dwie rzeczy: rzeczywistą wartość człowieka i sposób, w jaki ta wartość jest oceniana przez otoczenie.
Ubiór jest jednym z elementów komunikacji niewerbalnej. Może sugerować przynależność do określonego środowiska, znajomość obowiązujących w nim zasad, status społeczny, indywidualny styl czy stosunek do sytuacji.
Nie oznacza to jednak, że garnitur zawsze buduje autorytet, a dżinsy go odbierają.
W kancelarii prawnej formalny strój może być odbierany jako naturalny element profesjonalnego wizerunku. W agencji kreatywnej ten sam garnitur może zostać uznany za nadmiernie oficjalny. Z kolei w środowisku artystycznym oryginalny, niekonwencjonalny ubiór może być postrzegany jako przejaw kreatywności.
Znaczenie ubrania zależy więc nie tylko od tego, co nosimy, ale również od tego, gdzie, kiedy i w jakim towarzystwie się pojawiamy.
To bardzo ważne, ponieważ często traktujemy zasady ubierania się jak uniwersalne prawdy. Tymczasem wiele z nich jest po prostu wynikiem społecznych przyzwyczajeń. Nie istnieje jeden strój, który sprawi, że każda kobieta będzie wyglądać profesjonalnie, wiarygodnie czy elegancko w każdej sytuacji. Istnieje natomiast umiejętność świadomego dobierania ubrań do okoliczności, własnej osobowości i komunikatu, który chcemy przekazać.
Dlaczego tak łatwo mylimy wygląd z kompetencjami?
Zastanówmy się, jak wyobrażamy sobie osobę zajmującą wysokie stanowisko kierownicze. Czy w naszej głowie pojawia się określony sposób ubierania, fryzura, postawa, a nawet sposób poruszania się? Prawdopodobnie tak.
Przez lata obserwowania ludzi, filmów, reklam i mediów tworzymy sobie wyobrażenia o tym, jak powinna wyglądać osoba odnosząca sukcesy, profesjonalistka, artystka czy ekspertka w określonej dziedzinie. Problem zaczyna się wtedy, kiedy te wyobrażenia traktujemy jak obiektywne kryteria oceny.
Kobieta ubrana w klasyczny garnitur może wydawać się bardziej stanowcza niż ta sama osoba w miękkim swetrze. Ktoś w sportowej bluzie może być odbierany jako bardziej swobodny i przystępny niż osoba w formalnej marynarce. Trzeba jednak pamiętać że są to jedynie skojarzenia, a nie dowody. W rzeczywistości ani marynarka nie dodaje wiedzy, ani sweter jej nie odbiera.
Badania nad ocenianiem ludzi na podstawie wyglądu pokazują, że nasze wrażenia mogą być bardzo podobne do wrażeń innych osób, a mimo to pozostawać błędne. Sam fakt, że wiele osób ocenia kogoś w podobny sposób, nie dowodzi prawdziwości tej oceny. Dlatego warto zachować dystans do własnych pierwszych wrażeń. Zarówno wtedy, gdy oceniamy innych, jak i wtedy, gdy zastanawiamy się, jak sami jesteśmy odbierani.
Czy warto świadomie budować swój wizerunek?
Skoro wiemy, że inni oceniają nas na podstawie wyglądu, pojawia się pytanie: czy powinniśmy dostosowywać swój ubiór do ich oczekiwań?
Moim zdaniem nie o to chodzi. Jako stylistka nie uważam, że każda kobieta powinna wyglądać elegancko w tradycyjnym rozumieniu tego słowa. Nie uważam również, że profesjonalizm wymaga szpilek, marynarki, określonej fryzury czy konkretnego zestawu kolorów.
Uważam natomiast, że warto rozumieć, w jaki sposób nasz wygląd może być interpretowany. Ale nie po to, żeby bezustannie zastanawiać się, co pomyślą inni, ale po to, żeby mieć większą świadomość własnych wyborów. Jeżeli zależy ci na budowaniu profesjonalnego wizerunku, zastanów się, co profesjonalizm oznacza w twoim środowisku zawodowym. Jeżeli chcesz być postrzegana jako osoba kreatywna, być może warto, aby twój ubiór pozostawiał przestrzeń na indywidualność. Jeżeli cenisz wygodę, nie musisz z niej rezygnować tylko dlatego, że ktoś uznał elegancki wygląd za synonim niewygodnych ubrań. Wizerunek powinien być spójny przede wszystkim z tobą, a dopiero później z oczekiwaniami otoczenia.
Świadome budowanie wizerunku nie polega na tworzeniu lepszej wersji siebie na pokaz. Polega na tym, żeby twój wygląd nie był przypadkowy.
Nie masz wpływu na wszystkie opinie. Ale masz wpływ na swoje wybory
Warto pamiętać, że nawet najbardziej przemyślany wizerunek nie zagwarantuje nam określonego odbioru. Jedna osoba uzna minimalistyczny strój za elegancki, druga za nudny. Dla kogoś wyraziste kolory będą oznaką pewności siebie, dla kogoś innego – przesadnej potrzeby zwracania na siebie uwagi. Nie jesteśmy w stanie kontrolować cudzych skojarzeń, doświadczeń ani uprzedzeń.
Możemy natomiast decydować o tym, jak chcemy się prezentować i czy nasze ubrania odpowiadają temu, kim jesteśmy, jak żyjemy i jakie mamy potrzeby. Właśnie dlatego praca nad własnym stylem powinna zaczynać się od pytania: “Co chcę komunikować swoim wyglądem i czy moja garderoba mi w tym pomaga?”.
Bo choć pierwsze wrażenie powstaje błyskawicznie, nie musi być przypadkowe. A ubranie, nawet jeśli nie mówi całej prawdy o człowieku, może stać się częścią opowieści, którą świadomie o sobie tworzymy.
Badania i źródła
- Willis, J., Todorov, A. (2006). First Impressions: Making Up Your Mind After a 100-Ms Exposure to a Face. Psychological Science, 17(7), 592–598. https://doi.org/10.1111/j.1467-9280.2006.01750.x
- Dion, K., Berscheid, E., Walster, E. (1972). What Is Beautiful Is Good. Journal of Personality and Social Psychology, 24(3), 285–290. https://doi.org/10.1037/h0033731
- Oh, D., Shafir, E., Todorov, A. (2020). Economic status cues from clothes affect perceived competence from faces. Nature Human Behaviour, 4, 287–293. https://doi.org/10.1038/s41562-019-0782-4
- Todorov, A., Olivola, C. Y., Dotsch, R., Mende-Siedlecki, P. (2015). Social Attributions from Faces: Determinants, Consequences, Accuracy, and Functional Significance. Annual Review of Psychology, 66, 519–545. https://doi.org/10.1146/annurev-psych-113011-143831
